ਦੁਧਾਰੂ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਵਿੱਚ ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਥਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਗਾਈਡ

ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ (Mastitis): ਸਮਝ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਧਾਰੂ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ (Mastitis) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਅਤੇ ਲੇਵੇ (Udder) ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਰੋਗ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਚੁਆਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਲੇਵੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ। ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ — ਕਲੀਨੀਕਲ (ਜਿਸਦੇ ਲੱਛਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਸਬ-ਕਲੀਨੀਕਲ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ ਪਰ ਦੁੱਧ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

• ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ: ਦੁੱਧ ਦਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਪੀਲਾਪਣ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਛਿੱਛੜੇ (ਫਿੱਟੀਆਂ), ਖੂਨ ਜਾਂ ਪੂਕ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਆਉਣੇ।
• ਲੇਵੇ ਅਤੇ ਥਣਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਥਣ ਜਾਂ ਲੇਵੇ ਦਾ ਸੁੱਜ ਜਾਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਹੋਣਾ, ਲਾਲੀ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਲਾਉਣ 'ਤੇ ਗਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ।
• ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ: ਦਰਦ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਆਈ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਲੱਤਾਂ ਮਾਰਨਾ, ਬੇਚੈਨੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਣਾ।
• ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ: ਸਟ੍ਰਿਪ ਕੱਪ (Strip cup) ਟੈਸਟ ਜਾਂ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਮਾਸਟਾਈਟਿਸ ਟੈਸਟ (CMT) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਚੁਆਈ (Milking) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ

ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਚੁਆਈ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

• ਪੂਰੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੁਆਈ (Full-Hand Milking): ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਚੁਆਈ ਕਰੋ। ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਗੂਠਾ ਮੋੜ ਕੇ (Knuckling method) ਚੁਆਈ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਥਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਨੁਕਸਾਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਚੁਆਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਫ਼ਾਈ: ਚੁਆਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥਣਾਂ ਨੂੰ ਕੋਸੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਵੋ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁੱਕੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਾਓ।
• ਟੀਟ ਡਿਪਿੰਗ (Teat Dipping): ਚੁਆਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਥਣਾਂ ਨੂੰ ਐਂਟੀਸੈਪਟਿਕ ਘੋਲ (ਜਿਵੇਂ ਪੋਵੀਡੋਨ ਆਇਓਡੀਨ) ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਣਾ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੁਆਈ ਮਗਰੋਂ ਥਣ ਦਾ ਛੇਕ 20-30 ਮਿੰਟ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਡਿਪਿੰਗ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
• ਚੁਆਈ ਦਾ ਕ੍ਰਮ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੂਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਚੁਆਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕੀ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਚੁਆਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ ਨਾ ਫੈਲੇ।

ਡੇਅਰੀ ਵਾੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਬਿਸਤਰਾ

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਥਣਾਂ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ:

• ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ: ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਗੋਹਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਗਿੱਲੀ ਅਤੇ ਗੰਦੀ ਥਾਂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
• ਚੁਆਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਰੱਖਣਾ: ਚੁਆਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅੱਗੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਜਾਂ ਵੰਡ ਪਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਨਾ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਥਣਾਂ ਦੇ ਛੇਕ ਬੰਦ ਹੋ ਸਕਣ।
• ਰੋਗਾਣੂ-ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ: ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਚੂਨੇ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਘੋਲ ਨਾਲ ਫਰਸ਼ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰੋ।

ਸੁੱਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ (Dry Period Management)

ਜਦੋਂ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਸੂਣ ਤੋਂ 60 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ), ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਥਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਥਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਡਰਾਈ ਕਾਓ ਥੈਰੇਪੀ (Dry Cow Therapy) ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੇ ਸੂਏ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਥਣੇਲੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਕੇ।

ਤੰਦਰੁਸਤ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਥਣੇਲਾ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਣ 'ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰੰਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।

ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨੋਟ

ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਸੁ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਕਾਨੂਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਸੁ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਪਸੁ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਕਾਨੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਨੂਨੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀਅ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ। ਪਸੁਆਂ ਦੇ ਭਾਅ, ਮੰਡੀ ਦਿਆਂ ਸਤਿਥਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦਿਆਂ ਰਹਨਦਿਆਂ ਹਨ — ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸਟੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਮਗ੍ਰੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਗਾਰਂਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂਂ ਈਮੇਲ ਕਰੋ: info@pashumandi.in।